İtiştir, kakıştır; sakindir sessizdir. Huzur verir, heyecanlandırır. Kimini ürkütür, kimini kendine aşık eder. Kapalıçarşı'ya yabancıların gözüyle bakmaya bu sayımızda İranlı koca ve Amerikalı eşinden oluşan Khosrowshahi çiftiyle başlıyoruz.

Her İstanbullu'nun kafasında kendine göre bir Kapalıçarşı imajı vardır. Bu imaj, kişiden kişiye değişir. Böyle olması da gayet doğaldır zaten çünkü Kapalıçarşı çok boyutlu bir yerdir ve herkesin Kapalıçarşı'yı tüm boyutlarıyla algılaması beklenemez; kimi İstanbullu için altın merkezi, kimi için sünnet elbisesi, kimi için alyans, kimi için halı, kimi için, antika, kimi için gizem, kimi için de bilinmeyen, kapalı bir kutudur.
Kimine göre ise turist Kapalıçarşı'nın velii nimetidir. Ancak bu Çarşı'da yer alan dükkanların bir kısmı için doğrudur. Kimi dükkanlar sabahtan akşama her milletten turistin yolunu kollar; çoğu zaman gelen grubun ya da kişinin hangi milletten olduğunu uzaktan ve bir bakışta anlar; seri hareketlerle dükkanına yanaşması sağlamaya çalışır. Kimi turistin bu cansiperane gayret karşısında şaşkınlığa, bazen dehşete kapıldığını derhal anlar, kiminin ise satıcının sözlerinin cazibesine kapıldığını görebilirsiniz; kimi ise duymuştur uğrayacağı taarruzu, tedbirini almıştır, umursamaz. Tablonun bir de öbür yüzü var: Bu muameleye maruz kalan turist ya da eski tabiriyle ecnebiler ne düşünmektedir Kapalıçarşı ve esnafı hakkında?
İran asıllı Bijan Khosrowshahi bir Amerikan şirketinin İstanbul'daki bürosunun yönetim kurulunun başkan vekili. Amerikalı eşi Delia M. Khosrowshahi ile 4 yıldan beri İstanbul'da yaşıyor. Gide gele her ikisi de Kapalıçarşı "uzmanı" olmuşlar. Çiftle İç Cebeci Han'da görüştük.
Bijan Bey'in İranlı olduğunu yukarıda belirtmiştik. Çocukluğunda dedesinin şamdan sattığı Tebriz kapalıçarşısına sık sık gidermiş. "Çocukluktan kalma bir çarşı kültürüm var. Buraya her geldiğimde çocukluğumda duyduğum kokular, sesler canlanıyor kafamda. Kapalıçarşı Türkiye'ye özgü birşey değil, şark işi. ?ark dediğim zaman Arabistan'ın suklarını kast etmiyorum. Daha ziyade Türkiye ve İran'a mahsus bir olay. Ama Kapalıçarşı'nın kendine özgü bir kişiliği var."
Çift, Türkiye'ye ilk kez 1997 yılının Mayıs ayında gelmiş. Yanlışlık olmuş, Kapalıçarşı yerine Mısır Çarşısı'na gitmişler. Bunca adını duydukları yerin niye bu kadar küçük olduğunu anlayamamışlar.

Aynı yılın sonbaharında geldiklerinde bu kez doğru yeri bulmuşlar ama çığırtkanlıklardan dolayı çekingen davranıp alış veriş yapmamışlar. Aynı yılın Kasım ayında, soğuk ve yağmurlu bir günde Feti isimli bir halıcıyla karşılaşınca Çarşı'ya ısınıvermişler. Çift, Kapalıçarşı'da bazı satıcıların uyguladığı satış yöntemlerini son derece itici buluyor. Delia Hanım bu durumu şöyle anlatıyor: "Burası sadece içinden geçip gidilecek, bir iki hediyelik eşya alınacak bir yer değil. Turistlerin burayı hissetmesi, algılaması gerek. Oysa bir kısım satıcı bir kerelik alış veriş peşinden koşuyor. Bu tür davranışlar rahatça dolaşmayı engelliyor. Turist zannediyor ki bu yaklaşım Türklere mahsus. Ama işin doğrusu bu değil ki." Çift, Çarşı'ya gider gele tüm önyargılardan sıyrılmış. Delia Hanım

gülerek bir arkadaşından duyduğu çığırtkan karşıtı önlemi anlatıyor: "Bir arkadaşım anlatmıştı. Eğer taciz edilmek istemiyorsanız kalabalıkça bir yerde durup, cep telefonunuzla konuşur gibi yapmanız gerekiyormuş. Telefonda, sanki karşınızdakini dinliyormuş gibi arada bir sadece evet demeniz yeterliymiş. Böylece etraf sizi ya Türk, ya da Türkçe bilen bir yabancı sanıp yanaşmaktan vaz geçiyormuş." Hep beraber gülüşüyoruz.
Bijan Bey Kapalıçarşı'nın yerleşim anlayışının batılı alış veriş merkezleriyle çok farklı olduğunu anlatıyor: "Bu yerlerde bir konu üzerine uzmanlaşmış dükkanların bir sokak boyu sıralandığına rastlayamazsınız. Yani kuyumcuları bir arada, halıcıları bir arada bulamazsınız. Ama Kapalıçarşı'daki bu sistem tüketiciye avantaj sağlıyor. İkinci katın olmaması, herşeyin düz ayak bulunması da bir ikinci avantaj. Altında dolaştığınız kemer ve kubbeler ise insana huzur veriyor. Ayrıca dikkatli dolaşırsanız çok güzel yemek mekanları da bulabilirsiniz."
Khosrowshahi çifti Cebeci Han'a gelirken eski taklidi yeni, iri boy bir şamdana rastlamışlar. Hoşlarına giden şamdanın fiyatını sormuşlar; 350 dolar denmiş. Fiyatı makul bulmuşlarsa da -artık Kapalıçarşı'da yol yordam biliyorlar ya- almamışlar. Cebeci Han'daki arkadaşlarına anlattılar; o da hemen gitti, bir başka yerden 250 dolara aldı getirdi. Çift tecrübeleri sayesinde 100 dolar kazanmıştı.
Delia Hanım'ın en önemli anısı ise Çarşı'da iftar saatleri. "İlk kez gördüğümde gözlerime inanamamıştım. Bilmediğim için Ramazan'ı hep bir ibadet vakti olarak görmüştüm. Oysa iftar vakti burası bir alem oluyor. Esnafın o iftara telaşlı telaşlı hazırlanışı, sonra hep birlikte yemek yeyişleri, ve sonraki keyifleri; inanılmaz derecede güzel bir olay.
"Ama" diyor Bijan Bey, "elma çayının tadı bambaşka, dünyanın hiçbir yerinde böyle bir çay yok. Tanıdığımız yabancıların da en çok konu ettiği Kapalıçarşı'nın her yerinde ikram edilen bu elma çayı. Kapalıçarşı'nın zaten herşeyi kendine özgü."
Çift bir kaç aya kadar İstanbul'dan ayrılacaklarını söylüyor. "Kapalıçarşı'yı çok özleyeceğiz" diyor Delia Hanım. Bijan Bey de başıyla onaylıyor. "Ama mutlaka, sırf Kapalıçarşı için de olsa geri döneceğiz" diyorlar birlikte.